Samsun’un Kökçüoğlu Mezarlığı’nda bulunan Yelkencizade Ömer Efendi’nin 1873 tarihli mezarı, kandil kabartması ve ayrıntılı kitabesiyle Osmanlı döneminin dikkat çekici mezar taşları arasında yer alıyor. Trabzonlu olarak kaydedilen ve “Hayriyye tüccarından” olduğu belirtilen Ömer Efendi’nin mezar taşı, Samsun’un 19. yüzyıldaki ticaret ve toplum hayatına ilişkin önemli bilgiler taşıyor.
Kandil kabartmasıyla dikkat çeken mezar
İlkadım ilçesindeki Kökçüoğlu Mezarlığı, Samsun’un Osmanlı döneminden günümüze ulaşan önemli tarihi mezarlıklarından biri olarak biliniyor. Mezarlıkta bulunan çok sayıdaki kabir arasında süslemeleri ve kitabeleriyle öne çıkan sınırlı sayıdaki mezardan biri de Yelkencizade Ömer Efendi’ye ait.
Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi’nde 1997 yılında yayımlanan İhsan Terzi’nin “Samsun’daki Mezarlıklar ve Kökçüoğlu Mezarlığındaki Tasvirli Bazı Mezartaşları” başlıklı çalışmasında, Kökçüoğlu Mezarlığı’ndaki dört özel mezar ayrıntılı olarak inceleniyor. Bu mezarlar Yelkencizade Ömer Efendi, Hasan Paşa, Ahmet Fehmi Paşa ve Nesime Hanım’a ait. Araştırmada Ömer Efendi’nin mezar taşı, kandil rölyefli örnekler arasında dekoratif açıdan en dikkat çekici eser olarak değerlendiriliyor.
Akademik kayda göre mezar Hicri 1290, yani Miladi 1873 yılında yapılmış. Yaklaşık 220x90 santimetre ölçülerindeki mezarın şahideleri mermerden ve silindirik formda hazırlanmış. Başucu şahidesi 171, ayakucu şahidesi ise 160 santimetre yüksekliğinde; her iki şahidenin çapı da 90 santimetre olarak ölçülmüş.
Mezar taşında barok süslemeler ve kandil
Ömer Efendi’nin başucu şahidesi alçak, silindirik bir kaide üzerine oturtulmuş. Kaideden başlayarak gövdenin alt bölümünü çevreleyen barok karakterli kabartmalar, yukarı doğru sıralanan yaprak dizilerinden oluşuyor.
Şahidenin içe bakan yüzünde kitabe panoları bulunuyor. En üst bölümde dairesel bir pano, aşağıda ise enine dikdörtgen panolar yer alıyor. Kitabe, mermer yüzey üzerinde kabartma tekniğiyle ve talik yazıyla işlenmiş.
Mezarın en dikkat çekici ayrıntısı ise ayakucu şahidesinde bulunuyor. Şahidenin içe bakan yüzünde, üstteki bir halkaya bağlanan zincirin ucunda asılı şekilde tasvir edilmiş bir kandil rölyefi yer alıyor.
Kandil motifi, mezar taşının yalnızca yazılı bir belge olmadığını, aynı zamanda dönemin taş işçiliği ve sembolik anlatım özelliklerini de taşıdığını gösteren unsurlardan biri. Terzi’nin çalışmasında bu mezarın, Kökçüoğlu Mezarlığı’ndaki tasvirli mezar taşları arasında özellikle seçildiği belirtiliyor.
Kitabede Ömer Efendi’nin mesleği de yazıyor
Yelkencizade Ömer Efendi’nin mezarını diğer tarihi mezarlardan ayıran önemli özelliklerden biri de kitabesinin kişi hakkında doğrudan bilgi vermesi.
Kitabede Ömer Efendi için “Sadıku’l-makâl”, “Sâhib-i hüsn-i hâl”, “Muhibb-i fukarâ”, “Mütevekkil-i Hudâ”, “Fârik-ı hayr u şer” ve “Halûk-u benî beşer” gibi ifadeler kullanılıyor.
Ardından kişinin mesleği ve memleket bağlantısı açık biçimde belirtiliyor:
“Hayriyye tüccarından Trabzonî Yelkencizâde Ömer Efendi’nin ruhuna El-Fâtiha sene 1290.”
Kitabedeki ifadeler, Ömer Efendi’nin Trabzonlu Yelkencizade ailesine mensup olduğunu ve “Hayriyye tüccarı” olarak tanımlandığını ortaya koyuyor.
“Hayriyye tüccarı” ifadesi de dönemin ticari yapısı açısından önem taşıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hayriyye tüccarları, Osmanlı Devleti’nde Avrupa ile dış ticaret yapan Müslüman tüccarlara verilen özel statünün adını ifade ediyordu. Bu sınıf II. Mahmud döneminin ilk yıllarında ortaya çıktı ve Müslüman tüccarların Avrupa ticaretinde Avrupalı tüccarlarla daha eşit şartlarda faaliyet gösterebilmesini amaçlayan düzenlemeler kapsamında şekillendi.
Bu açıdan Ömer Efendi’nin mezar kitabesinde mesleğinin özellikle “Hayriyye tüccarı” olarak belirtilmesi, onun yalnızca kişisel kimliğini değil, Osmanlı dönemindeki ticari konumunu da kayda geçiriyor.
Yelkencizade ailesinin Samsun’daki izi
Yelkencizade adı, Ömer Efendi’nin 1873 tarihli mezar taşının ardından Cumhuriyet döneminde de Samsun’un ticari ve idari hayatında görülüyor.
Yelkencizade Şükrü Bey, 1920’li yıllarda Samsun Ticaret ve Sanayi Odası başkanlığı yapan isimler arasında yer aldı. 1924 yılında Samsun’da düzenlenen Tütün Kongresi’nin açılış konuşmasını Ticaret Odası Başkanı Yelkencizade Şükrü Bey yaptı. 1926 yılında düzenlenen Samsun Mıntıkası Ticaret Kongresi de Şükrü Bey’in açılış konuşmasıyla çalışmalarına başladı.
Şükrü Bey’in Samsun’daki görevi bununla sınırlı kalmadı. Samsun’un belediye başkanları arasında yer alan Yelkencizade Şükrü Bey, 1 Mart 1927 ile 9 Eylül 1928 tarihleri arasında belediye başkanlığı yaptı. Bu dönemde şehirde su deposu, suyolları, su şebekesi ve su kuyularına ilişkin çalışmalar yürütüldü.
Millî Mücadele dönemine ilişkin Türkiye Bilimler Akademisi tarafından yayımlanan çalışmada da Şükrü Bey’in Samsun Ticaret Odası Başkanı olarak adı geçiyor. 1922 yılında Samsun’a gelen Dâhiliye Vekili Fethi Bey’i karşılamak üzere Samsun Mutasarrıfı Faik Günday ve Samsun Belediye Başkanı Nihat Bey ile birlikte Kavak’a gittiği, Fethi Bey’in Samsun’da kaldığı süre boyunca Yelkencizade Şükrü Bey’in evinde konakladığı aktarılıyor.
Ancak mevcut kaynaklarda 1873 yılında vefat eden Yelkencizade Ömer Efendi ile Cumhuriyet dönemindeki Yelkencizade Şükrü Bey arasındaki akrabalık derecesi açık biçimde ortaya konulmuyor. Bu nedenle iki isim arasındaki aile bağının kesinliği konusunda ayrıca arşiv belgesi bulunmadan doğrudan bir akrabalık tanımı yapmak mümkün görünmüyor.
Kökçüoğlu Mezarlığı’ndaki taşlar Samsun tarihini anlatıyor
Yelkencizade Ömer Efendi’nin mezar taşı, Kökçüoğlu Mezarlığı’ndaki tarihi taşların Samsun’ın sosyal ve ekonomik geçmişi açısından taşıdığı bilgilerin dikkat çekici örneklerinden biri.
Eyüp Nefes’in 2009 yılında yayımlanan “İlkadım Seyyid Kutbiddin (Kökçüoğlu) Mezarlığı Tarihi Mezar Taşları” adlı çalışması, mezarlığın tarihi taşlarını daha geniş bir katalog içinde ele alıyor. Eser, 160 sayfalık bir çalışma olarak yayımlandı.
Samsun’da tarihi mezar taşlarının tamamının kayıt altına alınmasına yönelik daha geniş kapsamlı bir çalışma da gündeme geldi. Prof. Dr. Yavuz Bayram öncülüğündeki projede Samsun’un 17 ilçesindeki 1.251 mahallede bulunan mezarlıkların taranması, Osmanlı Türkçesiyle yazılmış mezar taşlarının tespit edilmesi, tasnif edilmesi ve dijital ortama aktarılması hedefleniyor. Projenin üç yıllık olarak planlandığı ve Samsun Valiliği, Samsun Büyükşehir Belediyesi ile Kültür ve Turizm Müdürlüğünün de projede yer almasının öngörüldüğü açıklandı.
Kökçüoğlu Mezarlığı’ndaki Yelkencizade Ömer Efendi’nin 1873 tarihli mezarı da bu mirasın somut örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Kitabesinde mesleği, Trabzon bağlantısı ve kişisel özellikleri kayda geçirilen Ömer Efendi’nin mezarındaki kandil, yaprak ve barok süslemeler ise 19. yüzyıl Samsun’unda mezar taşlarının aynı zamanda sanat ve kimlik aktarımı için kullanıldığını gösteren ayrıntılar arasında bulunuyor.
