Samsun’da 1887’de kurulan ilk matbaanın ardından şehir, 1908’de Aks-ı Sadâ ile kendi gazetecilik geleneğini oluşturmaya başladı. Nevzad, Ahali, Piyasa, Hilâl, Hayat ve Haber gibi gazetelerle genişleyen yerel basın, Milli Mücadele ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında Samsun’un siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel hayatını sayfalarına taşıdı.
Samsun’un ilk gazetesi 1908’de yayımlandı
Samsun’da gazeteciliğin başlangıcı, II. Meşrutiyet’in ilanının ardından 1908 yılında yayımlanmaya başlayan Aks-ı Sadâ ile kabul ediliyor. Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nde hazırlanan akademik çalışmada da 15 Ağustos 1908 tarihli ilk sayısıyla Aks-ı Sadâ, Samsun’da yayımlanan ilk gazete olarak gösteriliyor.
Ancak Samsun’un gazeteyle tanışması Türkçe bir yayınla başlamadı. Araştırmalara göre şehirde gazete okurunun oluşması daha önce, 1870 yılında Trabzon’da basılan Rumca Euksinos (Karadeniz) gazetesinin Samsun’da satılmasıyla başladı. Gazetenin Samsun’da basılmadığı, Trabzon’dan şehre gönderildiği belirtiliyor.
Samsun’da yerel basının gelişmesinin önünü ise matbaanın kurulması açtı. Anadolu’da vilayet matbaalarının yaygınlaşmasını sağlayan 1864 Vilayet Nizamnamesi sonrasında Samsun’da ilk matbaa 1887 yılında Hüseyin Avni Bey tarafından Hükümet Konağı'nın altındaki bir dairede kuruldu. Hacı Hüseyin Efendi Matbaası olarak bilinen matbaa daha sonra farklı adreslere taşındı.
Bu matbaanın kurulmasından yaklaşık 21 yıl sonra Samsun'un ilk yerel Türkçe gazetesi okuyucuyla buluştu.
Aks-ı Sadâ, Samsun basınının başlangıç noktası oldu
Aks-ı Sadâ, 15 Ağustos 1908 Cumartesi günü yayımlanmaya başladı. Gazetenin imtiyaz sahibi Avnizâde Cemil, başyazarı İbnü'l Hilmi İsmail Hakkı, sorumlu müdürü ise Dr. Sıtkı Avni'ydi. İlk sayılarında gazete haftada iki gün, cumartesi ve salı günleri yayımlanıyordu.
Gazetenin başlığının altında, yayın anlayışını da ortaya koyan şu ifade bulunuyordu:
“Erbâb-ı hamiyetin vicdanlarından feverân edecek sadâlara ma'kesdir.”
Aks-ı Sadâ yalnızca siyasi haberlerin yer aldığı bir yayın değildi. Akademik incelemelerde gazetenin II. Meşrutiyet döneminin siyasi, ekonomik, sosyal ve eğitim hayatına ilişkin haber ve yazılar yayımladığı belirtiliyor. Gazete devlet politikalarını ele alırken zaman zaman bunları eleştiren yazılara da yer verdi.
Gazetenin dikkat çeken bölümlerinden biri ise edebiyat sayfasıydı. 29 Aralık 1908 tarihli sayıdan itibaren üçüncü sayfada “Kısm-ı Mahsus/Edebî” başlığı altında şiirler yayımlanmaya başladı. H. Rüştü, Feyzi ve Fevzi gibi isimlerin şiirleri bu sayfalarda yer aldı.
Aks-ı Sadâ'nın yayın hayatı I. Dünya Savaşı yıllarında da sürdü. 1916'dan itibaren kâğıt sıkıntısı nedeniyle yayın sıklığında sorunlar yaşandı. Dr. Sıtkı Avni'nin 1918'de vefatının ardından gazetenin 7 Mayıs 1918 tarihli 1022. sayısıyla yayınına ara verdiği akademik çalışmalarda belirtiliyor.
Gazete, Milli Mücadele yıllarında yeniden ortaya çıktı. Dr. Sıtkı Avni'nin kardeşi Avnizâde Şefik, 25 Ocak 1920'de Aks-ı Sadâ'yı yeniden yayımlamaya başladı. Gazetenin bu döneminde Milli Mücadele'yi destekleyen ve halkı birlik ve beraberliğe çağıran bir yayın çizgisi izlediği belirtiliyor. Şefik Bey'in yönetimindeki yayın 1948-1949 yıllarına kadar devam etti.
Bu yönüyle Aks-ı Sadâ, Samsun basın tarihinde yalnızca “ilk gazete” olmasıyla değil, Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'in ilk yıllarına uzanan uzun yayın hayatıyla da ayrı bir yere sahip.
Samsun'da gazete sayısı kısa sürede arttı
Aks-ı Sadâ'nın ardından Samsun'da farklı siyasi, ekonomik ve sosyal alanlara odaklanan yeni gazeteler ortaya çıktı.
1910 yılında Nevzad yayımlanmaya başladı ve Samsun'da çıkan ikinci Türkçe gazetelerden biri oldu. Aynı dönemde Doğru Sadâ ve Samsun Ticaret Odası Gazetesi gibi yayınlar da şehir basınının çeşitlenmesine katkı sağladı. Akademik kaynaklarda 1908-1925 yılları arasında Samsun, Bafra ve Çarşamba'da toplam 33 gazete ve mecmuanın yayımlandığı belirtiliyor.
Samsun basınında Ahali ve Piyasa gibi gazeteler de önemli yer tuttu. Piyasa daha çok ticari ve ekonomik konulara ağırlık verirken, Ahali siyasi ve toplumsal meseleleri takip eden yayınlardan biri oldu. Kaynaklarda Ahali gazetesinin 1910'lu yılların sonlarından itibaren uzun süre yayımlandığı ve İsmail Cenani Bey ile ilişkilendirildiği görülüyor.
Hilâl Gazetesi ise 1920'de yayımlanmaya başladı. Siyasi, ekonomik ve ilmî içerikleriyle dönemin Samsun basınında yer aldı. 1922'de Hayat Gazetesi yayın hayatına girerken, şehirde edebiyat ve kültür alanına yönelik yayınlar da çoğaldı.
Bu dönem Samsun basınının dikkat çeken özelliklerinden biri de yalnızca Türkçe yayınlardan oluşmamasıydı. Rumca, Rumca-Türkçe ve Ermenice yayınların da bulunduğu şehirde farklı toplulukların kendi yayın organları vardı. Böylece Samsun basını, Osmanlı'nın son dönemindeki çok kültürlü şehir yapısının izlerini de taşıdı.
Milli Mücadele'nin haberleri Samsun gazetelerinde yer aldı
Samsun'da yerel gazeteler, Milli Mücadele döneminde şehirde yaşanan siyasi ve toplumsal gelişmeleri okuyucularına aktaran başlıca kaynaklardan biri oldu.
Aks-ı Sadâ'nın 1920'de yeniden yayımlanması bu dönemin önemli gelişmelerinden biriydi. Bunun yanında Hayat Gazetesi, Samsun Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin fikirlerini duyurmak amacıyla yayın yapan gazeteler arasında yer aldı.
1923 yılında ise Haber Gazetesi yayın hayatına başladı. 4 Ekim 1923 tarihli ilk sayısıyla okuyucuyla buluşan gazetenin sahipleri Muslihizâde Emin Refik ve Aziz Sami Bey, yazı işleri müdürü ise Münir Hamdi Bey'di.
Haber, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Samsun'un günlük hayatını kayda geçiren önemli yerel kaynaklardan biri oldu. Belediye çalışmaları, ulaşım, fiyatlar, tarım ürünleri, eğitim, mübadele, emvâl-i metruke, kültür, edebiyat ve spor gibi çok farklı konular gazetenin sayfalarında yer aldı.
Gazetenin spor sayfaları da dönemin sosyal hayatı açısından dikkat çekiyor. Akademik bir incelemeye göre Haber, 4 Ekim 1923 ile 21 Nisan 1925 arasında 66 sayı yayımlandı. Genellikle perşembe günleri okuyucuyla buluşan gazetenin dört sayfalık nüshaları Şems Matbaası'nda basıldı.
Gazetenin sayfalarında yalnızca Samsun haberleri değil, ülke gündemi de takip edildi. Mustafa Kemal Paşa ile ilgili gelişmelerin yanı sıra dönemin önemli siyasi ve toplumsal olayları da okuyucuya aktarıldı.
Mektepli çocukların dünyasını gazeteye taşıdı
Samsun basınında Cumhuriyet döneminin dikkat çekici yayınlarından biri de Mektepli oldu.
Çocuklara yönelik yayınların geliştiği dönemde yayımlanan Mektepli'nin M. Sami Karayel'in başyazarlığında 1932-1935 yılları arasında 148 sayı yayımlandığı akademik tezlerle belgeleniyor. Gazetenin bütün mevcut sayıları Ankara Milli Kütüphanesi'ndeki koleksiyon üzerinden incelenmiş durumda.
Mektepli'nin sayfalarında çocuklara yönelik öyküler, şiirler ve romanların yanı sıra farklı edebî türlere yer verildi. Gazetede yayımlanan içerikler üzerine yapılan akademik araştırmalar, yayının çocuk eğitimi ve çocuk edebiyatı açısından taşıdığı önemi ortaya koyuyor.
Böylece Samsun basını yalnızca siyaset ve şehir haberleriyle sınırlı kalmadı; çocuk edebiyatı, eğitim, spor, kültür ve ticaret gibi farklı alanlara yayılan bir yayıncılık yapısına dönüştü.
Eski gazeteler Samsun'un hafızasını taşıyor
Samsun'da 1887'de matbaanın kurulmasıyla başlayan basılı yayıncılık, 1908'de Aks-ı Sadâ'nın çıkışıyla gerçek anlamda yerel gazetecilik dönemine girdi.
Ardından gelen Nevzad, Ahali, Piyasa, Hilâl, Hayat ve Haber gibi gazeteler; savaşlardan Milli Mücadele'ye, Cumhuriyet'in ilanından şehir hayatına kadar uzanan dönemin izlerini sayfalarında taşıdı.
Bugün bu yayınların eski nüshaları yalnızca basın tarihi açısından değil, Samsun'un siyasi, ekonomik, ticari, kültürel ve sosyal geçmişini araştırmak isteyenler açısından da birincil tarih kaynakları niteliğinde. Aks-ı Sadâ'nın çeşitli nüshaları Osmanlıca tarihi gazete arşivlerinde erişime açık bulunurken, Haber Gazetesi'nin de araştırmacılar tarafından incelenen koleksiyonları mevcut.
Samsun'un yerel basın tarihi böylece tek bir gazetenin hikâyesinden ibaret değil. 1887'deki matbaadan 1908'in Aks-ı Sadâ'sına, Milli Mücadele yıllarındaki yayınlardan Cumhuriyet döneminin Haber ve Mektepli gazetelerine uzanan bu süreç, aynı zamanda Samsun'un değişen şehir hayatının gazete sayfalarına yansıyan hikâyesini oluşturuyor.
