Irak’ın başkenti Bağdat’ın yaklaşık 50 kilometre batısında bulunan Felluce, 2003’te başlayan ABD öncülüğündeki Irak işgalinin sembol kentlerinden biri haline geldi.
2004 yılı boyunca Felluce’de yaşananlar yalnızca ABD güçleri ile silahlı gruplar arasındaki çatışmalarla sınırlı kalmadı. Kentteki sivil kayıplara ilişkin iddialar, sağlık hizmetlerine erişimde yaşanan sorunlar, nüfusun büyük bölümünün yerinden edilmesi ve beyaz fosfor mühimmatının kullanılması yıllar boyunca uluslararası tartışmaların odağında kaldı.
Felluce’de yaşananları “katliam” olarak nitelendiren çok sayıda Iraklı, aktivist ve savaş karşıtı çevre bulunurken, olayları anlatırken askeri operasyonlar sırasında ortaya çıkan somut bulgularla tartışmalı iddiaları birbirinden ayırmak gerekiyor.
Felluce’de gerilim 2003’te başladı
Felluce’de ABD güçleriyle yerel halk arasındaki gerilim Irak işgalinin ilk aylarında yükseldi.
28 ve 30 Nisan 2003’te Amerikan askerlerinin açtığı ateş sonucu yaklaşık 20 Iraklı hayatını kaybetti, onlarca kişi yaralandı.
Bu olaylar, Felluce’de ABD askeri varlığına yönelik tepkinin giderek büyüdüğü dönemin başlangıç noktalarından biri oldu.
2004’te Felluce iki kez hedef oldu
31 Mart 2004’te dört Amerikan özel güvenlik görevlisinin Felluce’de öldürülmesi ve cesetlerinin teşhir edilmesinin ardından ABD güçleri kente yönelik ilk büyük operasyonu başlattı.
Nisan ayında gerçekleştirilen operasyon sırasında ağır çatışmalar yaşandı. Yerel sağlık kaynakları yüzlerce kişinin öldüğünü bildirirken, ABD ordusu ölenlerin önemli bölümünün silahlı kişilerden oluştuğunu savundu.
Kesin sivil kayıp sayısı hiçbir zaman üzerinde uzlaşılan bir rakama dönüşmedi.
İlk operasyonun ardından çatışmalar bir süre durdu ancak Felluce üzerindeki kontrol sorunu çözülmedi.
Kasım 2004’te ABD ve Irak güçleri bu kez çok daha geniş kapsamlı bir saldırı başlattı.
İkinci Felluce Muharebesi: Binlerce asker kente girdi
7-8 Kasım 2004’te başlayan ve “Operation Phantom Fury” ya da “Operation al-Fajr” adı verilen ikinci Felluce operasyonuna binlerce Amerikan askeri ile Irak güvenlik güçleri katıldı.
Operasyon, Irak savaşının en ağır kent çatışmalarından birine dönüştü.
ABD tarafı harekâtın amacını kentin kontrolünü silahlı gruplardan almak olarak açıkladı.
Sokak sokak ve ev ev ilerleyen birlikler tank, topçu ve hava desteği kullandı. Çatışmalar haftalar sürdü.
Yüz binlerce Felluceli evini terk etti
Operasyon başlamadan önce Felluce nüfusunun büyük bölümü kenti terk etti.
Kasım 2004 saldırısı sırasında 150 bin ile 200 bin arasında insanın yerinden edildiği yönünde tahminler açıklandı.
Kent dışına çıkan on binlerce kişi için yiyecek, su, barınma ve sağlık hizmetleri temel sorun haline geldi.
Felluce içinde kalan sivillerin sayısı konusunda ise farklı tahminler bulunuyordu.
Sivil ölümlerin gerçek sayısı hâlâ tartışmalı
Felluce’de Kasım 2004 operasyonu sırasında kaç sivilin öldüğüne ilişkin kesin ve üzerinde uzlaşılan bir sayı bulunmuyor.
Çatışmalar sırasında bağımsız gözlemcilerin kente erişiminin son derece kısıtlı olması, ölenlerin ne kadarının sivil ne kadarının silahlı savaşçı olduğunun belirlenmesini zorlaştırdı.
Savaş sonrasında yıkıntılardan yüzlerce cesedin çıkarıldığına ilişkin kayıtlar bulunmasına rağmen bunların tamamının sivil olup olmadığı kesin olarak ortaya konulamadı.
Bu nedenle Felluce için tek bir kesin sivil ölüm sayısı vermek doğru değil.
Sağlık hizmetlerine erişim de tartışma konusu oldu
Çatışmalar devam ederken kentteki yaralıların sağlık kuruluşlarına ulaşmakta güçlük çektiği, sağlık ekiplerinin hareket alanının daraldığı ve sivillerin temel ihtiyaçlara erişiminde sorun yaşandığı bildirildi.
Uluslararası insani yardım kuruluşları çatışmanın taraflarına sivillerin korunması ve yaralıların tıbbi hizmetlere ulaşmasının sağlanması çağrısı yaptı.
Felluce’deki sağlık altyapısının çatışmalardan etkilenmesi de operasyonun insani sonuçlarını ağırlaştıran başlıklardan biri oldu.
ABD beyaz fosfor kullandığını kabul etti
Felluce operasyonunun yıllar sonra dahi tartışılmasının en önemli nedenlerinden biri beyaz fosfor mühimmatı oldu.
ABD yönetimi başlangıçta beyaz fosforun Felluce’de yalnızca aydınlatma veya sis perdesi amacıyla kullanıldığı yönünde açıklamalar yaptı.
Ancak daha sonra Amerikan yetkililer, beyaz fosforun Felluce’de silahlı savaşçılara karşı yakıcı mühimmat olarak da kullanıldığını kabul etti.
ABD tarafı, mühimmatın sivilleri hedef almak amacıyla kullanıldığını ise reddetti.
Bu kabul, Felluce savaşına ilişkin tartışmaların en önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Beyaz fosfor insan vücuduna ne yapıyor?
Beyaz fosfor oksijenle temas ettiğinde yanmaya başlayan son derece tehlikeli bir madde.
İnsan vücuduyla temas ettiğinde çok ağır ve derin yanıklara neden olabiliyor.
Vücutta kalan fosfor parçaları oksijenle yeniden temas ettiğinde tekrar tutuşabiliyor.
Bu nedenle özellikle yoğun nüfuslu bölgelerde kullanılması siviller açısından yüksek risk taşıyor.
Ancak beyaz fosforun kendisi her koşulda yasaklanmış bir silah değil. Hukuki değerlendirme; hangi amaçla, nerede ve hangi hedefe karşı kullanıldığına göre değişiyor.
Siviller beyaz fosforla vuruldu mu?
Felluce tartışmasının en hassas noktalarından biri de bu.
ABD, beyaz fosforun silahlı savaşçılara karşı kullanıldığını kabul ederken sivillerin bilinçli olarak hedef alındığını reddetti.
Buna karşılık kentten gelen tanık anlatımlarında kadın ve çocuklar dahil ağır şekilde yanmış siviller görüldüğü yönünde ifadeler yer aldı.
Ancak Felluce’de beyaz fosfor nedeniyle ölen sivillerin sayısını ortaya koyan kapsamlı ve bağımsız bir kayıt bulunmuyor.
Dolayısıyla “ABD Felluce’de beyaz fosfor kullandı” ifadesi doğrulanmış bir gerçek, beyaz fosfor nedeniyle kaç sivilin öldüğü yönündeki kesin rakamlar ise aynı ölçüde doğrulanmış değil.
Felluce’nin büyük bölümü ağır hasar gördü
Çatışmalar sona erdiğinde Felluce’nin önemli bir bölümü ağır hasar görmüştü.
Binlerce konut zarar gördü veya kullanılamaz hale geldi. Elektrik, su ve diğer altyapı sistemleri de ciddi biçimde etkilendi.
Kentten ayrılan insanların dönüşleri aşamalı gerçekleştirildi.
Savaşın ardından Felluce’nin yeniden inşası ve sivil yaşamın normale dönmesi uzun yıllar aldı.
Felluce neden hâlâ hatırlanıyor?
Felluce, Irak Savaşı’nın yalnızca askeri değil, insani sonuçlarının da sembollerinden biri haline geldi.
Beyaz fosfor kullanımı, ağır ateş gücü, sivil kayıp tartışmaları, sağlık hizmetlerine erişim sorunları, yüz binlerce insanın yerinden edilmesi ve kentin büyük bölümünün zarar görmesi nedeniyle operasyon bugün bile tartışılıyor.
Felluce için “katliam” ifadesinin kullanılması politik ve hukuki bir nitelendirme olsa da bazı temel gerçekler tartışmasız biçimde ortada:
ABD öncülüğündeki güçler 2004’te Felluce’ye iki büyük operasyon düzenledi.
Kasım saldırısı yoğun kent savaşına dönüştü.
Yüz binlerce insan evini terk etmek zorunda kaldı.
Kent ciddi ölçüde tahrip oldu.
ABD, beyaz fosforu Felluce’de silahlı savaşçılara karşı yakıcı mühimmat olarak kullandığını daha sonra kabul etti.
Felluce’nin üzerinden 20 yılı aşkın süre geçmesine rağmen tartışmanın sürmesinin temel nedeni de burada yatıyor: operasyonun askeri hedefleri kadar siviller üzerinde bıraktığı insani miras da hâlâ sorgulanıyor.
