Sanayileşme, seri üretim ve dijitalleşen modern yaşamın hızı, asırlık el emeği ve göz nuru zanaatları her geçen gün biraz daha gölgede bırakıyor. Tarih boyunca Karadeniz’in en önemli ticaret ve kültür merkezlerinden biri olan Samsun’da; doğadan elde edilen hammaddelerle biçimlenen geleneksel el sanatları, günümüzde son temsilcilerinin ellerinde var olma mücadelesi veriyor.
Bafra’nın sazlıklarından yükselen zembil sesinden, Vezirköprü’nün ahşap kokulu atölyelerine kadar Samsun’un unutulmaya yüz tutmuş geleneksel el sanatlarını ve bu mirası geleceğe taşımaya çalışan zanaatkarları sizler için derledik:
1. Bafra Zembil ve Hasır Örücülüğü
Samsun’un Bafra ve Terme ilçelerinde sulak alanlardan, Kızılırmak Deltası ve sulak çeltik tarlalarından toplanan kargı, kamış ve "kılçık" otları geleneksel örücülüğün hammaddesini oluşturur.
-
Zembil Örücülüğü: Özellikle Bafra’nın Göltepe Köyü gibi yerleşimlerde kadınların saz otlarını kurumaya bırakıp ardından ilmek ilmek işleyerek yaptığı zembiller (saplı doğal çantalar), eskiden günlük yaşamın ve pazar alışverişlerinin vazgeçilmeziydi.
-
Günümüzdeki Durumu: Plastik poşet ve çantaların yaygınlaşmasıyla usta sayısı parmakla gösterilecek kadar azalmış, zembil örücülüğü daha çok hediyelik eşya ve dekoratif amaçlı sürdürülür hale gelmiştir.
2. Vezirköprü ve Kavak Ahşap Oymacılığı
Zengin orman varlığına sahip Samsun’da ahşap işçiliği, sadece bir zanaat değil, aynı zamanda sivil ve dini mimarinin en önemli estetik unsurudur.
-
Süsleme ve Oyma Sanatı: Ceviz, meşe ve kestane ağaçları işlenerek Vezirköprü ve Kavak’ta çeyiz sandıkları, ahşap kapılar, bastonlar ve cami minberleri üzerine bitkisel ve geometrik motifler kazınır.
-
Son Ustalar: Ahşap işçiliği günümüzde fabrikasyon mobilyacılığın gölgesinde kalmış; restorasyon çalışmaları veya kişiye özel butik siparişlerle birkaç emektar usta tarafından yaşatılmaktadır.
3. Ayvacık Cecim Dokumacılığı ve Ladik Halıcılığı
Samsun’un dağlık ve kırsal ilçelerinde dokumacılık, geçmişte kadınların duygularını motiflere dökerek çeyiz hazırladığı en yaygın ev zanaatıydı.
-
Ayvacık Cecim Kilimcikliği: Halis yünden yapılan, canlı renklerde kök boyalarla boyanan ve "Cecim" adı verilen geleneksel kilimler ve bel kuşakları Ayvacık kültürünün simgesidir.
-
Ladik ve Yakakent Halıları: Ladik’te geleneksel el tezgahlarında dokunan Hereke tipi ipek ve yün halılar ile Yakakent’in kök boyalı kilimleri yörenin en nitelikli el dokumaları arasındadır.
-
Neden Kayboluyor? El tezgahlarının yerini makine halılarına bırakması ve genç kuşakların çıraklık yapmaması nedeniyle dokuma tezgâhlarının sesi köylerde giderek susmaktadır.
4. Vezirköprü Saraçlığı ve İncesu Süpürgeciliği
Atlı kültürün ve kırsal tarım yaşamının vazgeçilmezi olan zanaat grupları, makineleşmeyle birlikte en sert dönüşümü yaşayan alanlar oldu.
-
Saraçlık (At Koşum Takımları): Derinin işlenerek at koşum takımı, eğer, kemer ve biniş takımları haline getirildiği saraçlık mesleğinin Samsun’daki son temsilcileri Vezirköprü ilçesinde faaliyet göstermektedir.
-
İncesu El Süpürgeciliği: Vezirköprü’nün İncesu Köyü, neredeyse tüm haneleriyle süpürge otundan el süpürgesi üreten nadir merkezlerdendir. Plastik süpürge ve elektrikli süpürgelerin yaygınlaşması bu zanaatı da doğrudan etkilemektedir.
Geleneksel Zanaatları Yaşatmak İçin Ne Yapılabilir?
-
Çıraklık ve Atölye Destekleri: Olgunlaşma enstitüleri, halk eğitim merkezleri ve yerel kooperatifler aracılığıyla genç usta adaylarının yetiştirilmesi.
-
Coğrafi İşaret ve Pazarlama: Zembil, Cecim kilimi ve ahşap oyma gibi özgün ürünlerin coğrafi işaret tescilleriyle markalaştırılması ve turizme kazandırılması.
-
Kültür Rotalarına Entegrasyon: Karadeniz’i ziyaret eden turistlerin bu zanaatkar atölyelerini canlı izleyebileceği "Zanaat Rotaları" oluşturulması.
