Mutfaklarda her gün kullanılan teflon ve yapışmaz tavaların sağlığa etkileri yeniden gündemde. Bilimsel araştırmalar, çizilen kaplamalardan yiyeceklere mikroskobik parçacıklar karışabileceğini ortaya koyuyor. Peki, çizik teflon tava kanser yapar mı, PFAS kimyasalları vücudumuzu nasıl etkiler ve hangi tavaları kullanmak daha güvenli?
Yemeklerin yapışmasını önleyen teflon tavalar, pratik kullanımları nedeniyle birçok evin vazgeçilmezi. Ancak zamanla oluşan çizikler, soyulan kaplamalar ve yüksek sıcaklıkta pişirme alışkanlıkları, yapışmaz tencere ve tavaların güvenliği konusunda endişelere yol açıyor.
Özellikle PFAS olarak adlandırılan ve doğada uzun süre kalabilen kimyasallar, olası sağlık etkileri nedeniyle bilim dünyasının yakından incelediği maddeler arasında bulunuyor.
Çizik teflon tava yemeğe ne karıştırıyor?
Çizik teflon tavalar, kaplamanın aşınmasıyla yemeklere gözle görülemeyecek kadar küçük mikroplastik ve nanoplastik parçacıklar bırakabiliyor.
2022 yılında yayımlanan bilimsel bir araştırmada, ciddi şekilde zarar gören teflon kaplamalardan deneysel koşullarda 2,3 milyona kadar mikroskobik parçacığın açığa çıkabileceği hesaplandı.
Ancak bu rakam, her çizik tavadan aynı miktarda parçacığın yemeğe geçtiği anlamına gelmiyor.
Mevcut bilimsel bilgiler, yanlışlıkla yutulan küçük PTFE kaplama parçacıklarının büyük ölçüde sindirilmeden vücuttan atılmasının beklendiğini gösteriyor. Bu parçacıkların günlük kullanım koşullarındaki uzun vadeli etkileri ise daha fazla araştırma gerektiriyor.
PFAS nedir, neden 'sonsuz kimyasallar' deniliyor?
PFAS (per- ve polifloroalkil maddeler), suya, yağa ve ısıya dayanıklılık sağlayabilen geniş bir sentetik kimyasal grubunu ifade ediyor.
Bazı PFAS türleri doğada son derece yavaş parçalandıkları için "sonsuz kimyasallar" olarak adlandırılıyor.
Yapışmaz tavalarda kullanılan PTFE, bu kimyasal ailenin üyelerinden biri. Ancak PTFE, PFOA ve PFOS aynı madde değil ve insan sağlığı üzerindeki etkileri de farklılık gösteriyor.
Sağlam, uygun şekilde üretilmiş ve doğru sıcaklıkta kullanılan PTFE kaplamalardan yiyeceğe geçen kimyasal miktarının çok düşük olduğu değerlendiriliyor.
PFAS kimyasalları kanser yapar mı? Sağlığımıza etkileri neler?
Bazı PFAS türlerine uzun süreli maruz kalmanın bağışıklık sistemi, karaciğer, kolesterol dengesi ve üreme sağlığı üzerinde olumsuz etkilerle ilişkili olabileceği belirtiliyor.
Araştırmalarda özellikle şu sağlık sorunları öne çıkıyor:
-
Yüksek kolesterol: Bazı PFAS türlerine maruz kalma ile kolesterol düzeyindeki artış arasında ilişki bulunuyor.
-
Bağışıklık sistemi: Çocuklarda bazı aşılara verilen bağışıklık yanıtında azalma görülebiliyor.
-
Karaciğer: Bazı maddeler karaciğer enzimlerinde değişikliklerle ilişkilendiriliyor.
-
Gebelik: Düşük doğum ağırlığı ve gebelikte yüksek tansiyonla bağlantılar araştırmalarda öne çıkıyor.
-
Kanser riski: Özellikle PFOA maruziyeti, böbrek ve testis kanseriyle ilişkilendiriliyor.
Bununla birlikte çizik bir teflon tavadan kopan parçacıkların doğrudan kansere neden olduğu kanıtlanmış değil. PFAS grubundaki bütün maddelerin aynı sağlık riskine sahip olduğunu düşünmek de doğru değil.
Teflon tava yüksek ateşte zehirli gaz çıkarır mı?
Yapışmaz tavaların boş halde aşırı ısıtılması, dikkat edilmesi gereken en önemli kullanım hatalarından biri.
PTFE kaplamalar, yaklaşık 360 derece ve üzerindeki sıcaklıklarda bozunarak sağlığa zararlı gazlar açığa çıkarabiliyor. Bu gazlar görünür duman oluşmadan da ortaya çıkabiliyor.
Güvenli kullanım açısından yapışmaz tavaların 260 derecenin üzerindeki sıcaklıklarda kullanılmaması, boş halde yüksek ateşte bırakılmaması ve mutfağın havalandırılması öneriliyor.
Çizik tava ne zaman atılmalı?
Her küçük çizik, tavanın hemen tehlikeli olduğu anlamına gelmiyor. Ancak kaplama soyulmaya başlamışsa, parçalar kopuyorsa veya alttaki metal yüzey açığa çıkmışsa tavanın değiştirilmesi daha ihtiyatlı bir tercih.
Yapışmaz tavaları daha güvenli kullanmak için metal kaşık yerine ahşap veya silikon gereçler tercih edilmeli, aşındırıcı temizlik malzemeleri kullanılmamalı ve tava boşken yüksek ateşte ısıtılmamalı.
En sağlıklı tava hangisi? Çelik, döküm ve seramik güvenli mi?
Paslanmaz çelik ve kaplamasız döküm demir tavalar, PTFE içeren yapışmaz kaplamaları kullanmak istemeyenler için alternatif oluşturuyor.
PFAS içermediği doğrulanan seramik kaplamalı tavalar da tercih edilebilir. Ancak bir ürünün yalnızca "seramik" veya "PFOA içermez" etiketi taşıması, bütün PFAS türlerini içermediğinin garantisi değil.
Sonuç olarak sağlam bir yapışmaz tava doğru kullanıldığında genel olarak güvenli kabul ediliyor. Asıl dikkat edilmesi gereken noktalar kaplamanın durumu, aşırı ısınmanın önlenmesi ve ürünün kullanım talimatlarına uyulması.
