Samsun'un adı, antik çağdan Cumhuriyet dönemine uzanan uzun bir tarihsel süreç içinde farklı biçimlerde kullanıldı. Araştırmalara göre kentin bilinen en eski adı “Amisos” olarak geçerken, ilerleyen dönemlerde Simisso, Samisun, Samson ve Canik gibi adlandırmalar da öne çıktı. Cumhuriyet döneminde ise kentin adı resmî kayıtlarda “Samsun” olarak yer aldı.
En eski adın “Amisos” olduğu belirtiliyor
Samsun adının kökenine ilişkin en yaygın görüş, ismin antik dönemde kullanılan “Amisos” adına dayandığı yönünde. M.Ö. 64 ile M.S. 24 yılları arasında yaşayan tarihçi ve coğrafyacı Strabon da kenti “Amisos” olarak tanımlıyor.
Kentin adı tarih boyunca İmisos, Amisos, Amisus, Amisyom, Simisko, Simoso, Amison, Amit, Amida, Amidon, Hemidon ve Semsun gibi farklı telaffuz ve yazımlarla da anıldı.
Miletliler dönemi ve “Amisos” iddiası
Kaynaklarda, bugünkü Samsun'un bulunduğu alandaki yerleşimin M.Ö. 6. yüzyılda Karadeniz kıyılarında koloni kuran Miletlilerle ilişkilendirildiği belirtiliyor. Bu yerleşimin adının “Amisos” olduğu, adın Yunanca kökenli olabileceği ifade ediliyor.
Buna karşılık bazı görüşler, bölge adının Anadolu kökenli “Amasia” kelimesinden türemiş olabileceğini savunuyor. Roma İmparatoru Pompeius'un M.Ö. 64 yılında kente “Pompeipolis” adını verdiği, ancak bu adın kalıcı olmadığı ve Amisos kullanımının sürdüğü aktarılıyor.
Türk hâkimiyetiyle birlikte yeni adlandırmalar ortaya çıktı
Samsun adının bugünkü biçimine ulaşmasının ise Türklerin bölgeye hâkim olduğu dönemlerle bağlantılı olduğu belirtiliyor. 1244-1245 yıllarında kaleme alınan Danişmendname, “Canik” adının geçtiği ilk Türkçe kaynaklardan biri olarak gösteriliyor.
Danişmendliler döneminde bölgede “Yeni Amisos” adının kullanıldığı, ilerleyen süreçte ise ismin Simisso ve Samisun biçimlerine dönüştüğü ifade ediliyor.
Osmanlı döneminde “Canik” adı öne çıktı
Osmanlı hâkimiyeti döneminde kent ve çevresi uzun süre “Canik” adıyla anıldı. Sancak sınırları içinde Samsun merkezle birlikte Bafra'dan Terme'ye, Kavak'tan Ünye ve Fatsa yönüne uzanan geniş bölge için Canik adı kullanıldı.
Kaynaklarda Genek, Jenehus, Jenik, Canit, Cenik, Canek ve Canik gibi türevlerin de yer aldığı görülüyor. Osmanlı döneminde Canet ve Canit biçimlerinin de kullanıldığı belirtiliyor.
“Samsun” adı Cumhuriyet döneminde resmileşti
İlk Osmanlı tarihçilerinden Neşri ve Aşık Paşazâde'nin eserlerinde şehrin adı “Samsun” ya da “Semsun” biçiminde geçiyor. Oruç Bey tarihinde “Semsun”, İskendername'de ise “Sam-sun” yazımı kullanılıyor.
12. ve 13. yüzyıl Türk kaynakları bölgenin adını “Samsun” olarak kaydederken, bazı Batılı kaynaklarda ise “Sampson” biçimi öne çıkıyor.
Şehir, Cumhuriyet döneminde vilayet statüsü kazandıktan sonra devletin resmî kayıtlarında “Samsun” adıyla yer almaya başladı. Böylece tarih boyunca farklı biçimlerde kullanılan kent adı, bugünkü resmî hâline kavuşmuş oldu.
