Şehrin tarihi, Orta Taş Devri’ne kadar uzanmaktadır. MÖ 10000-5000 yıllarında insanların Tekkeköy’deki sığınaklarda yaşadıkları bilinmektedir. Cilalı Taş Devri ve Bakır-Tunç Devri’nde ise Dündar Tepe, Kavak Kalenderoğlu ve Bafra İkiztepe’de yerleşimler sürdürülmüştür.
Samsun sınırları içinde devlet kurarak yaşayan en eski topluluk, Hitit kaynaklarında bahsi geçen Kaşkalar’dır. Ardından Paflagonlar, Hititler (kutsal kentleri Nerik’i burada kurmuşlardır), Frigyalılar, Kimmerler, Lidyalılar ve Miletliler bölgeye egemen olmuştur. Miletliler, bugünkü kent merkezinin bulunduğu yere “Amisos” adını verdikleri antik kenti kurmuşlardır.
Amisos Tepesi ve Antik Kent Kalıntıları
Samsun’un en önemli arkeolojik alanlarından biri olan Amisos Tepesi, kent merkezinin kuzeybatısındaki Toraman Tepe ve yamaçlarını kapsamaktadır. MÖ 6. yüzyılda Sinop’ta bir koloni kuran Miletoslular tarafından kurulan kent, çevreye hakim bir yükselti üzerine inşa edilmiştir.
1995 yılında yapılan kurtarma kazılarında ortaya çıkarılan Amisos Hazinesi, Samsun Müzesi’nin en değerli koleksiyonları arasında yer almaktadır. Pontus Krallığı’nın üst düzey yöneticilerine ait olduğu düşünülen altın ziynet eşyaları, çanak-çömlek, cam ve mermer eserler burada sergilenmektedir.
Teleferik ile çıkılabilen tepeden, Karadeniz’in eşsiz manzarası izlenebilmektedir. Bölgede Helenistik döneme ait kral mezarları, kent surları ve antik yerleşim kalıntıları bulunmaktadır. Tepede ayrıca arkeoloji müzesi yer almakta; bölgeden çıkarılmış heykeller, mezar taşları ve günlük yaşam malzemeleri sergilenmektedir.
Tekkeköy Mağaraları ve Arkeoloji Vadisi
Tekkeköy Mağaraları, Türkiye’nin en eski yerleşim yerlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Karadeniz’in en eski yerleşim alanlarından biri olan bu bölge, binlerce yıl öncesine, Neolitik döneme kadar uzanan izler taşımaktadır. Mağaralarda yapılan kazılarda ortaya çıkan taş aletler, mızrak uçları ve baltalar, bölgenin tarih öncesi yaşantısını gözler önüne sermektedir.
Bölge, Hitit ve Erken Tunç Çağı dönemlerine ait kalıntıların bulunduğu mağaraları ile dikkat çekmektedir. Vadide, 2014 yılından beri ziyaretçilere açık olan Tekkeköy Mağaraları Arkeoloji Vadisi Müze Evi bulunmaktadır. Kayıtlı bir Rum evinin restorasyonu ile oluşturulan müze, bölgeden çıkarılan buluntuların kopyalarını sergilemektedir.
Bandırma Vapuru ve Milli Mücadele Parkı
Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkarak Kurtuluş Savaşı’nı başlattığı Bandırma Vapuru’nun birebir kopyası, günümüzde müze olarak ziyaretçilere açıktır. 2001 yılında tamamlanan ve 2003’te resmen açılan vapur, Milli Mücadele Parkı ile birlikte açık hava müzesine dönüştürülmüştür.
Müzede, Atatürk ve silah arkadaşlarının balmumu heykelleri, Atatürk’ün el yazısıyla yazılmış mektupları, kaptan köşkü ve gemi salonu sergilenmektedir. Vapurun hemen yanında yükselen Onur Anıtı ise ziyaretçilerin fotoğraf çekmek ve tarihe tanıklık etmek için tercih ettiği önemli noktalar arasında bulunmaktadır.
Gazi Müzesi
Atatürk’ün Samsun’a geldiğinde bir hafta boyunca konakladığı Mıntıka Palas Oteli, 1940 yılında müzeye dönüştürülmüştür. Gazi Müzesi, Atatürk’e ait kişisel eşyalar, tarihi belgeler ve döneme ait fotoğraflarla ziyaretçilerini ağırlamaktadır.
Müzede, Atatürk’ün ve 18 silah arkadaşının balmumu heykelleri, Kurtuluş Savaşı’na dair belgeler ve fotoğraflar sergilenmektedir. Milli Mücadele ruhunu yaşatan bu özel mekan, ziyaretçileri o tarihi günlere götürmektedir.
Onur Anıtı (Atatürk Anıtı)
Samsun’un simgesi haline gelen Onur Anıtı, Atatürk’ün şahlanan bir at üzerindeki heykeliyle kentin en önemli sembollerinden biridir. Atatürk Parkı içinde, Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’a çıktığı noktada yer alan anıt, Samsun halkının kendi kendine para toplamasıyla yaptırılmıştır. Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel tarafından yapılan anıt, 1932 yılında açılmıştır. Anıtın üzerinde Milli Mücadele dönemine ait figürler bulunmaktadır.
Samsun Kalesi
1192 yılında Danişmentliler tarafından şehri korumak amacıyla inşa edilen Samsun Kalesi, üç kapılı bir yapıya sahiptir. Kale, sahil şeridinden Saathane Meydanı’ndaki kapalı çarşıya kadar uzanmaktadır. Günümüzde tam olarak korunamamış olsa da, hala popüler bir turistik cazibe merkezidir.
Samsun Saat Kulesi
1886-1887 yıllarında II. Abdülhamit’in talimatıyla inşa edilen Saat Kulesi, Saathane Meydanı’nda yer almaktadır. Çokgen kaideli ve bölmeli mimarisiyle dikkat çeken kule, zamanı göstermesinin yanı sıra yüksek olması nedeniyle gözcü kulesi olarak da kullanılmıştır.
Büyük Cami
İlkadım ilçesinde bulunan Büyük Cami, Samsun’un en eski ve en görkemli dini yapılarından biridir. 14. yüzyılda Selçuklu döneminde Hıdır Bey tarafından ahşap olarak inşa edilen cami, 1869’daki yangının ardından 1884’te kesme taştan yeniden inşa edilmiştir. İki minaresi, taş işçiliği ve merkezi kubbesiyle dikkat çeken cami, Saathane Meydanı’na bitişik konumda yer almaktadır.
Havza Atatürk Evi Müzesi
Havza ilçesinde bulunan Atatürk Evi Müzesi, Milli Mücadele’nin ilk karargahı olarak bilinir. Atatürk’ün Havza’da geçirdiği günlere tanıklık eden bu ev, dönemin eşyaları, belgeleri ve canlandırmalarıyla ziyaretçilerini o zorlu ama kararlı günlere götürmektedir.
Samsun Arkeoloji ve Etnografya Müzesi
Samsun Arkeoloji ve Etnografya Müzesi, bölgenin binlerce yıllık tarihini gözler önüne sermektedir. Kalkolitik Çağ’dan Osmanlı dönemine kadar uzanan eserlerin sergilendiği müzede, Amisos Tepesi kazılarından çıkan altın taçlar, bilezikler ve küpeler en dikkat çekici objelerdendir. Ayrıca yöresel kıyafetler, el sanatları ve günlük yaşam eşyaları, Samsun’un kültürel çeşitliliğini gözler önüne sermektedir.
Bafra’da Asarkale ve Kaya Mezarları
Bafra ilçesinde, Kızılırmak vadisine hakim bir noktada konumlanan Asarkale ve Kaya Mezarları, Helenistik Çağ’ın izlerini taşımaktadır. Savunma amacıyla inşa edilmiş bu kale, sarp yamaçlara oyulmuş üç adet kaya mezarıyla birlikte etkileyici bir manzara sunmaktadır.
Göğceli Camii (Çarşamba)
Çarşamba ilçesinde bulunan Göğceli Camii, Türkiye sınırları içerisinde ayakta kalmayı başarabilmiş en eski ahşap camilerden biri olarak kabul edilmektedir. Ahşap karkas tekniğinin en güzel örneklerinden biri olan cami, 1206 yılına tarihlenmektedir. Ahşap üzerine yapılan kalemişi süslemeleriyle dikkat çeken yapı, Selçuklu dönemine ait önemli bir eserdir.
Çetinkaya Köprüsü (Bafra)
Cumhuriyet döneminin ilk büyük eserlerinden biri olan Çetinkaya Köprüsü, 1937 yılında inşa edilmiştir. 250 metre uzunluğu, yedi kemerli yapısı ve kaldırım taşlarıyla Bafra ilçesinin sembolü haline gelen köprü, bugün özellikle düğün fotoğrafları için tercih edilen bir mekandır.
Amazon Köyü
Samsun’un Terme ilçesinde bulunan Amazon Köyü, adını bölgede yaşamış olan efsanevi savaşçı Amazon kadınlarından almaktadır. Balmumu heykelleri, o döneme ait savaş aletleri ve Amazon çadırlarıyla ziyaretçilerini tarihi bir yolculuğa çıkaran köy, mitolojiyle tarihin harmanlandığı ilginç bir mekandır.
Samsun Kent Müzesi
1928 yılında inşa edilen iki tarihi ahşap binada kurulan Samsun Kent Müzesi, şehrin sosyal, tarihi, kültürel, coğrafi ve ekonomik yaşamına dair bilgi, belge ve eşyaların sergilendiği önemli bir merkezdir.
Samsun, her köşesiyle keşfedilmeyi bekleyen bir açık hava müzesidir. Amisos Tepesi’nde kralların izlerinden Bandırma Vapuru’nda bağımsızlık ruhuna, Tekkeköy Mağaraları’nda insanlığın ilk nefesinden Cumhuriyet’in ilk adımlarına uzanan bu zengin miras, ziyaretçilerine eşsiz bir tarih yolculuğu sunmaktadır.
