NATO'nun 5. maddesi nedir? İran-İsrail-ABD savaşında işletilebilir mi?

NATO'nun 5. maddesi nedir?

NATO'nun kurucu anlaşması olan Washington Antlaşması'nın 5. maddesi, ittifakın "müşterek savunma" ilkesini düzenliyor. Bu maddeye göre, NATO üyesi bir ülkeye yöneltilecek silahlı bir saldırı, tüm üye ülkelere yapılmış bir saldırı olarak değerlendiriliyor .

Maddenin tam metni şöyle:

"Taraflar, Kuzey Amerika'da veya Avrupa'da içlerinden bir veya daha çoğuna yöneltilecek silahlı bir saldırının hepsine yöneltilmiş bir saldırı olarak değerlendirileceği ve eğer böyle bir saldırı olursa BM Yasası'nın 51. Maddesinde tanınan bireysel ya da toplu öz savunma hakkını kullanarak, Kuzey Atlantik bölgesinde güvenliği sağlamak ve korumak için bireysel olarak ve diğerleri ile birlikte, silahlı kuvvet kullanımı da dahil olmak üzere gerekli görülen eylemlerde bulunarak saldırıya uğrayan Taraf ya da Taraflara yardımcı olacakları konusunda anlaşmışlardır."

5. madde tarihte kaç kez işletildi?

NATO tarihinde 5. madde şu ana kadar sadece bir kez işletildi. 11 Eylül 2001'de ABD'deki İkiz Kuleler ve Pentagon'a yapılan terör saldırılarının ardından NATO Konseyi acilen toplanarak 5. maddenin işletilmesi kararlaştırıldı .

Türkiye'nin eski NATO Daimi Temsilcisi Fatih Ceylan'ın da belirttiği gibi, 5. Madde'nin uygulanması otomatik bir sürece tabi değil. NATO Konseyi'nin yapacağı danışmalar sonucu alınacak kararla madde işletilebiliyor .

NATO'dan İran'a sert tepki: 'Türkiye'yi hedef almasını kınıyoruz'

İçeriği Görüntüle

5. maddenin coğrafi sınırları var mı?

Evet, 5. maddenin uygulanma alanı Washington Antlaşması'nın 6. maddesiyle coğrafi olarak sınırlandırılmıştır. Buna göre 5. madde şu durumlarda işler:

• Tarafların Avrupa ya da Kuzey Amerika'daki topraklarına yapılan saldırılar

  

  ANKA Haber Ajansı’na İncirlik Soruşturması, 3 Gözaltı

  İçeriği Görüntüle

• Türkiye topraklarına yapılan saldırılar

• Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde yer alan ve üyelerin egemenliğindeki adalara yapılan saldırılar

• Bu topraklarda veya üzerindeki hava sahasında bulunan kuvvetlere, gemilere ya da uçaklara yapılan saldırılar

İran krizinde 5. madde işletilebilir mi?

Mart 2026 itibarıyla İran, ABD ve İsrail arasında tırmanan çatışmalar, NATO'nun 5. maddesini gündeme getiren kritik bir gelişmeye sahne oldu. İran yapımı bir insansız hava aracı, Kıbrıs'taki İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri'ne ait Akrotiri Üssü'nü hedef aldı .

Ancak bu saldırının NATO'nun 5. maddesini tetikleyip tetiklemeyeceği konusunda ciddi hukuki belirsizlikler var:

Kıbrıs'ın statüsü sorunu: Kıbrıs, NATO üyesi dört AB ülkesinden biri değil ve NATO'nun Barış İçin Ortaklık programına bile katılmıyor. Dolayısıyla Kıbrıs toprağına yapılan bir saldırı doğrudan 5. maddeyi işletmez .

İngiliz üslerinin statüsü: Akrotiri, Kıbrıs toprağı değil, Birleşik Krallık'ın egemenliğinde bir askeri üs bölgesi. 1960'da Kıbrıs bağımsızlığını kazandığında İngiltere adada iki bölgeyi kendi toprağı olarak elinde tuttu .

Hukuki tartışma: Bazı hukukçular bu üslerin Birleşik Krallık'ın egemen kontrolündeki askeri tesisler olduğunu ancak Birleşik Krallık'ın bir parçası sayılmadığını, dolayısıyla NATO anlaşması kapsamına girmediğini savunuyor. Diğer görüş ise Akrotiri'nin coğrafi olarak Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olduğunu ve "Akdeniz'deki kuvvetlere" yapılan saldırı kapsamında değerlendirilebileceğini belirtiyor .

İngiltere'nin tutumu ve siyasi belirsizlik

İngiltere Savunma Bakanı John Healey, saldırı sonrası yaptığı açıklamada "kasıtlı olarak hedef alınıp alınmadıklarından emin olmadıklarını" söyledi. Eğer İngiltere saldırının kasıtlı olduğunu resmen ilan ederse, 5. maddeyi işletme baskısı neredeyse kaçınılmaz hale gelecek .

Ancak Londra yönetimi şu anda bu belirsizliği siyasi manevra alanı olarak kullanıyor. İngiltere henüz 5. maddeyi işletmedi ve NATO mekanizması bağlayıcı bir yükümlülük altında değil .

NATO'nun mevcut duruşu

NATO, İran'ın Türkiye'yi hedef almasını kınarken, şu an için 5. madde yerine 4. madde çerçevesinde hareket ediyor. NATO Sözcüsü Allison Hart, "İran'ın Türkiye'yi hedef almasını kınıyoruz. İran bölgede ayrım gözetmeksizin saldırılarına devam ederken NATO, Türkiye dahil tüm müttefiklerinin yanında kararlı bir şekilde durmaktadır" açıklamasını yaptı.

4. madde, bir üye ülkenin ulusal güvenliği, sınır bütünlüğü ya da bağımsızlığı tehlikeye girdiğinde diğer üyelerle istişare yapılmasını öngörüyor. Bu madde daha önce Türkiye tarafından 2003'te Irak işgali sürecinde işletilmişti .

E3 koalisyonu: NATO dışında oluşan yeni denklem

İlginç bir gelişme olarak, İngiltere, Fransa ve Almanya'nın oluşturduğu E3 grubu, NATO dışında bir koordinasyon mekanizması kurdu. Üç ülke ortak bir bildiri yayınlayarak, Körfez'deki müttefiklerine ve çıkarlarına yönelik saldırılar devam ederse "savunma amaçlı eylem" yapmaya hazır olduklarını duyurdu .

Özellikle Almanya'nın bu oluşumda yer alması, II. Dünya Savaşı sonrası Alman dış politikasındaki en büyük kırılmalardan biri olarak değerlendiriliyor. Alman hükümet kaynakları, Berlin'in ABD ile birlikte bombalı saldırılara katılmaktan askeri yardım sağlamaya kadar çeşitli seçenekleri masaya yatırdığını doğruladı .

Olası senaryolar

Uzmanlar, İran krizinde NATO'nun 5. maddesi için üç olası senaryo öngörüyor:

1. Yönetilebilir tırmanma (en olası senaryo): İngiltere, Fransa ve Almanya'nın oluşturduğu E3 koalisyonu, NATO dışında "savunma amaçlı" sınırlı operasyonlar yürütür. NATO 5. maddeyi işletmeden "güç duruşunu ayarlar" ve İran doğrudan Avrupa başkentlerini vurmadan çatışma belirli bir eşiğin altında tutulur .

2. 5. maddenin işletilmesi: İran'ın ikinci bir saldırısında daha büyük hasar oluşması veya İngiliz askerlerinin ölmesi durumunda, Londra 5. maddeyi işletmek için ezici bir iç baskıyla karşılaşabilir .

3. NATO'nun parçalanması: En kötü senaryoda NATO 5. madde konusunda konsensüs sağlayamaz, E3 ikili hareket eder ve ittifak 11 Eylül'den bu yana en kritik sınavında görünür şekilde bölünür. Bu senaryo, NATO'nun caydırıcılık kredibilitesine Rusya-Ukrayna cephesinde de onarılamaz zarar verebilir .

📊 Kısa Bilgi Kutusu